Instruktor kategorii D bez wcześniejszych uprawnień instruktora kategorii B

1. O jakie uprawnienie i jaki problem chodzi?

Kierowca autobusu z wieloletnią praktyką chce zostać instruktorem nauki jazdy kategorii D. Nie był dotychczas instruktorem kategorii B. Czy musi najpierw zdobyć te uprawnienia i przez trzy lata szkolić przyszłych kierowców samochodów osobowych, czy może rozpocząć przygotowanie instruktorskie od kategorii D? To pytanie wymaga rozdzielenia dwóch kwestii: warunków dostępu do uprawnień instruktora oraz rodzaju kursu, który kandydat powinien ukończyć.

Nie wolno przy tym utożsamiać prawa jazdy kategorii B z uprawnieniem do prowadzenia szkolenia w tej kategorii. Przedmiotem niniejszej analizy jest brak wcześniejszych uprawnień instruktorskich B, a nie dopuszczalność prowadzenia autobusu bez właściwego prawa jazdy. Tak samo czym innym jest zawodowe doświadczenie w kierowaniu autobusem, a czym innym doświadczenie w nauczaniu kandydatów na kierowców.

Przyjęta niżej konkluzja wynika z zestawienia ustawy, przepisów wykonawczych i udokumentowanego celu nowelizacji. Jest stanowiskiem interpretacyjnym dotyczącym obowiązującego prawa, a nie przedstawieniem powszechnie wiążącej uchwały sądu czy indywidualnej decyzji administracyjnej. Nie należy również przedstawiać rozbieżnych informacji uzyskanych telefonicznie jako dowodu istnienia utrwalonej, ogólnopolskiej linii orzeczniczej.

2. Przepisy, które trzeba przeczytać łącznie

2.1. Zwykła droga: rozszerzenie uprawnień instruktora

Art. 33 ust. 1 u.k.p. rozpoczyna się od słów „Instruktorem jest osoba, która:”, a pkt 2 wymaga posiadania prawa jazdy. W interesującym nas fragmencie lit. c ustawodawca wskazuje:

„kategorii B+E, C1, C1+E, C, C+E, D1, D1+E, D lub D+E odpowiednio do zakresu prowadzonych zajęć co najmniej przez okres roku oraz co najmniej 3-letnie doświadczenie w prowadzeniu szkolenia osób ubiegających się o uprawnienia do kierowania pojazdami w zakresie prawa jazdy kategorii B – dotyczy instruktorów osób ubiegających się o uzyskanie uprawnienia do kierowania pojazdami rozszerzających uprawnienia do prowadzenia szkolenia o jedną z wymienionych kategorii,”^[2]

Przepis ten opisuje model, w którym osoba mająca odpowiednie prawo jazdy rozszerza posiadane uprawnienia instruktora po uzyskaniu doświadczenia w szkoleniu w kategorii B. Gdyby analizę zakończyć na tym fragmencie, wymaganie wcześniejszej praktyki instruktorskiej B byłoby rzeczywiście zasadniczym punktem odniesienia. Na tym fragmencie nie można jednak poprzestać, ponieważ ustawodawca ustanowił odrębną przesłankę zastępującą wskazany wymóg.

2.2. Wyjątek: udokumentowana praktyka zawodowego kierowcy

Art. 33 ust. 1a, w części dotyczącej kategorii autobusowych, stanowi:

„1a. Wymóg, o którym mowa w ust. 1 pkt 2 lit. c, uznaje się za spełniony, jeżeli:
[…]
2) kandydat na instruktora w zakresie prawa jazdy kategorii D lub D+E posiada co najmniej 5-letnie udokumentowane doświadczenie w wykonywaniu międzynarodowego transportu drogowego osób albo transportu osób w komunikacji miejskiej na stanowisku kierowcy pojazdu, dla którego jest wymagane posiadanie prawa jazdy kategorii D i D+E.”^[3]

Znaczenie ma zarówno adresat przepisu, czyli „kandydat na instruktora”, jak i jego część rozstrzygająca: „wymóg […] uznaje się za spełniony”. Nie jest to sugestia dla urzędu, możliwość udzielenia uznaniowej ulgi ani zapowiedź przyszłego odstępstwa. Jest to ustawowe określenie skutku, który należy powiązać z udowodnieniem opisanych w przepisie okoliczności.

2.3. Pełny kurs i kurs uzupełniający to dwie różne sytuacje

Odrębny obowiązek ukończenia kursu wynika z art. 33 ust. 1 pkt 6 u.k.p. Z kolei kluczowy dla rozważanego problemu art. 35 ust. 2 brzmi w całości:

„Kurs dla kandydatów na instruktorów jest prowadzony w zakresie uprawnień poszczególnych kategorii prawa jazdy, przy czym w przypadku rozszerzania posiadanych uprawnień instruktora osoba ta uczestniczy jedynie w kursie uzupełniającym.”^[4]

Pierwsza część zdania dotyczy kursu dla kandydatów w poszczególnych kategoriach. Druga część wprowadza ograniczenie zakresu szkolenia dla osoby, która już posiada uprawnienia instruktora i je rozszerza. Nie ma tu zdania ustanawiającego zasadę, że pełny kurs wolno organizować wyłącznie w kategorii B, a w kategorii D dopuszczalny jest jedynie kurs uzupełniający.

3. Metodologia: jak prawidłowo przeprowadzić wykładnię?

3.1. Najpierw rekonstrukcja normy, nie wybór wygodnego zdania

Przepis jest jednostką tekstu prawnego. Norma, którą trzeba zastosować, może natomiast wynikać z kilku przepisów odczytywanych łącznie. W tej sprawie nie wystarczy zatem wskazać pojedynczego słowa w art. 33 ani wyłącznie ostatniej części art. 35 ust. 2. Trzeba ustalić adresata regulacji, warunki uzyskania uprawnienia, zakres wyjątku, wymagany rodzaj szkolenia oraz organ właściwy do rozstrzygnięcia sprawy.

Punktem wyjścia jest aktualny tekst ustawy. Następnie należy sprawdzić odesłania, relację przepisu ogólnego i szczególnego oraz przepisy wykonawcze. Materiały legislacyjne służą kontroli wniosku i ustaleniu historycznego celu zmiany. Informacje publikowane przez instytucje szkolące mogą potwierdzać występowanie określonego rozumienia przepisów, lecz nie zastępują ustawy ani nie wiążą organu rozpoznającego konkretny wniosek.

W literaturze podkreśla się pierwszoplanową rolę wykładni językowej, a zarazem potrzebę uwzględnienia spójności prawa i bezpieczeństwa prawnego. Piotr Ruczkowski zauważa, że „sięganie po reguły wykładni systemowej czy celowościowej nie musi oznaczać tworzenia nowej normy”. Przyjęty tutaj sposób postępowania właśnie temu służy: odtworzeniu istniejącego rozwiązania, nie dopisaniu dogodnego wyjątku.^[5]

3.2. Wykładnia językowa: znaczenie słów, składnia i zakres odesłania

Wykładnia językowa wymaga odczytania całej wypowiedzi ustawodawcy: użytych pojęć, spójników, warunków i odesłań. W analizowanej regulacji trzeba odpowiedzieć przede wszystkim na pytania: do jakiego wymogu odsyła ust. 1a, co oznacza jego uznanie za spełniony i czy przepis dodaje wymóg wcześniejszego posiadania statusu instruktora B. Osobno należy zbadać, czy art. 35 zakazuje pełnego kursu w kategorii D, czy jedynie pozwala ograniczyć szkolenie osobie rozszerzającej wcześniejsze uprawnienia.

Nie należy opierać całej argumentacji na słowie „kandydat”. Także osoba już będąca instruktorem może ubiegać się o dodatkowy zakres uprawnień. Słowo to jest więc argumentem wspierającym, a nie samodzielnym dowodem. Mocniejszy argument wynika z połączenia tego słowa z bezwarunkowo określonym skutkiem: ustawodawca nakazuje uznać wskazany wymóg za spełniony, gdy zachodzi szczególna przesłanka doświadczenia.

3.3. Wykładnia systemowa: przepis w ustawie i ustawa w systemie prawa

Wykładnia systemowa wewnętrzna oznacza w tym przypadku odczytanie art. 33 i 35 jako elementów jednego mechanizmu kwalifikacyjnego. Art. 33 ust. 1a zmienia określoną przesłankę dostępu do uprawnień, natomiast art. 35 nadal określa sposób przygotowania kandydata. Uznanie, że doświadczenie zawodowe zastępuje wcześniejszą praktykę instruktorską B, nie wymaga zatem odrzucenia obowiązku szkolenia. Obie regulacje mogą działać równocześnie: wyjątek otwiera dostęp, a pełny kurs zapewnia przygotowanie do nauczania.

Wykładnia systemowa zewnętrzna uwzględnia rangę poszczególnych aktów. Rozporządzenie wykonuje ustawę i nie może samo ustanowić ograniczenia, które przekreślałoby ustawową drogę uzyskania kwalifikacji. Wynika to z konstytucyjnej konstrukcji źródeł prawa i upoważnienia do wydawania rozporządzeń. W tej sprawie nie trzeba jednak pomijać rozporządzenia ani stwierdzać jego sprzeczności z ustawą: program szkolenia da się odczytać w zgodzie z pełnym kursem dla kandydata kategorii D.^[6]

Nie należy natomiast posługiwać się argumentem „tak zawsze organizowano kursy” jako samodzielną podstawą prawną. Model organizacyjny ukształtowany przed zmianą ustawy wymaga dostosowania do późniejszego wyjątku. Również brak konkretnego kursu w ofercie rynkowej nie przesądza, że prawo zakazuje jego prowadzenia.

3.4. Wykładnia celowościowa i historyczna: cel trzeba wykazać

Wykładnia celowościowa pyta o funkcję regulacji: jaki problem ma ona rozwiązywać i jakie wartości chronić. Nie wystarczy jednak stwierdzić, że doświadczonym kierowcom należałoby ułatwić zmianę zawodu. W takiej argumentacji osobista ocena mogłaby zostać pomylona z treścią prawa. Cel powinien być ustalony na podstawie konstrukcji przepisów, ich otoczenia oraz dostępnych materiałów ustawodawczych.

Wykładnia historyczna dostarcza tutaj szczególnie użytecznego sprawdzianu: uzasadnienie projektu wprost opisuje alternatywną drogę uzyskania uprawnień i dopływ nowej kadry szkoleniowej. Jednocześnie projekt nie jest ustawą. Jeżeli proponował dziesięć lat praktyki, a uchwalony przepis wymaga pięciu, stosuje się pięć lat. Historia wyjaśnia funkcję regulacji, lecz nie pozwala przywrócić warunku odrzuconego lub zmienionego w procesie legislacyjnym.^[7]

Granice wnioskowania celowościowego są istotne w obu kierunkach. Cel nie uzasadnia ani rozszerzenia wyjątku na dowolną pięcioletnią jazdę autobusem, ani zawężenia go przez dopisanie wcześniejszych uprawnień instruktora B. W niniejszej sprawie nie ma potrzeby przełamywania tekstu ustawy argumentem słusznościowym: język, struktura szkolenia i udokumentowany cel zmiany prowadzą do zgodnego wyniku.

4. Co dokładnie zastępuje art. 33 ust. 1a?

Odesłanie zawarte w ust. 1a wskazuje „ust. 1 pkt 2 lit. c”. Nie ogranicza się do wyrażenia „3-letnie doświadczenie” i nie zawiera zastrzeżenia, że mimo spełnienia przesłanki szczególnej kandydat musi wcześniej uzyskać uprawnienia instruktora B. W zwykłym modelu posiadanie tych uprawnień wiąże się z wymogiem wykonywania szkolenia w tej kategorii. Nie zostało natomiast wskazane w ust. 1a jako dodatkowy, niezależny warunek skorzystania z wyjątku.^[8]

Określenie „uznaje się za spełniony” ustanawia prawny odpowiednik wskazanego wymogu. Organ nie rozstrzyga według własnego uznania, czy pięć lat określonej praktyki zawodowej jest „wystarczająco podobne” do szkolenia kierowców B. Takiej oceny dokonał już ustawodawca. Zadaniem organu pozostaje ustalenie, czy kandydat rzeczywiście wykazał doświadczenie odpowiadające ustawowemu opisowi.

Przepis szczególny ma zatem pierwszeństwo w granicach własnego zakresu. Można opisać tę relację jako zastosowanie zasady lex specialis derogat legi generali, czyli pierwszeństwa regulacji szczególnej przed ogólną. Łacińska formuła sama niczego jednak nie rozstrzyga: najpierw trzeba wskazać, że ust. 1a wprost modyfikuje stosowanie wymogu z lit. c wobec określonej grupy kandydatów. Nie uchyla natomiast art. 33 jako całości.

Stąd dwie konsekwencje. Po pierwsze, nie ma podstaw do wymagania od objętego wyjątkiem kandydata wcześniejszego uzyskania uprawnień instruktora B wyłącznie po to, by formalnie uczynić go osobą „rozszerzającą” uprawnienia. Po drugie, kandydat nie otrzymuje uprawnień automatycznie na podstawie świadectwa pracy. Nadal podlega pozostałym wymaganiom kwalifikacyjnym, szkoleniowym i egzaminacyjnym.^[9]

5. Dlaczego art. 35 nie blokuje pełnego kursu kategorii D?

5.1. Błąd polegający na odwróceniu warunku

Z art. 35 ust. 2 wynika zależność: jeżeli osoba rozszerza posiadane uprawnienia instruktora, uczestniczy jedynie w kursie uzupełniającym. Nie wynika z niego odwrotna teza: każdy kandydat na instruktora D musi być osobą rozszerzającą uprawnienia. Przyjęcie tej drugiej tezy wymagałoby dodatkowej normy, której cytowany przepis nie zawiera.

Osoba bez wcześniejszych uprawnień instruktorskich nie ma jeszcze wspólnego przygotowania pedagogicznego potwierdzonego takim kursem. Nie może więc skorzystać ze skrócenia programu przeznaczonego dla osoby już będącej instruktorem. To nie przeszkoda w uzyskaniu uprawnień D, lecz wskazanie właściwego rodzaju szkolenia: pełnego kursu dla kandydata, zamiast kursu uzupełniającego.

Ten wniosek odpowiada konstrukcji art. 35 ust. 3–5: pełny kurs obejmuje przygotowanie teoretyczne i praktyczne oraz sprawdzenie wiedzy i umiejętności; kurs uzupełniający koncentruje się na zagadnieniach właściwych dla rozszerzanego zakresu. Ustawodawca rozdzielił więc uznanie zawodowego doświadczenia kierowcy od nabycia umiejętności dydaktycznych.^[10]

5.2. Co wynika z programu określonego w rozporządzeniu?

Rozporządzenie dotyczące szkolenia kandydatów na instruktorów nie ogranicza pełnego programu do kategorii B. W § 23 ust. 1 stanowi:

„Liczbę godzin zajęć teoretycznych i praktycznych dla uczestników kursu kandydatów na instruktorów lub kursu uzupełniającego dla instruktorów ustala organizator kursu, przy czym nie może być ona mniejsza niż określona w tabeli nr 1.”^[11]

Tabela nr 1 obejmuje między innymi psychologię, metodykę nauczania, prawo o ruchu drogowym, technikę kierowania i obsługę pojazdu, bezpieczeństwo ruchu oraz praktykę instruktorską. Wykazuje 130 godzin zajęć teoretycznych i 55 godzin zajęć praktycznych, przy czym do praktyki trzeba dodać liczbę godzin właściwą dla kategorii, wskazaną w tabeli nr 2. Dla kategorii D tabela nr 2 przewiduje 25 godzin. Pełny program kategorii D oznacza więc, według tych tabel, co najmniej 130 godzin teoretycznych oraz 80 godzin praktycznych (55 + 25).^[12]

Nie są to jednak 80 godzin samodzielnego prowadzenia autobusu ani 210 jednakowych godzin zegarowych. Program praktyki obejmuje różne formy przygotowania, w tym obserwację i prowadzenie zajęć. Zgodnie z § 25 godzina zajęć teoretycznych trwa 45 minut, a praktycznych 60 minut. Organizator musi stosować także szczegółowe wymagania programu, a nie tylko jego sumę godzin.^[13]

Odrębnie § 26 ust. 1 stanowi:

„Kurs uzupełniający dla instruktorów obejmuje zajęcia z przedmiotów określonych w tabeli nr 1 w poz. 7 i 8 w zakresie właściwym dla uprawnień instruktora w danej kategorii prawa jazdy.”^[14]

Przepisy wykonawcze potwierdzają zatem odmienność obu dróg szkolenia. Kandydat wchodzący do zawodu bez wcześniejszych uprawnień instruktorskich B nie powinien być kierowany na program przeznaczony wyłącznie do rozszerzenia uprawnień. Powinien zostać objęty pełnym programem, z zakresem praktyki odpowiadającym kategorii D.

6. Cel nowelizacji: nie przypuszczenie, lecz materiał ustawodawczy

Art. 33 ust. 1a został dodany ustawą z 14 października 2021 r. o zmianie ustawy o transporcie drogowym oraz niektórych innych ustaw. Znaczenie tej zmiany można sprawdzić w uzasadnieniu rządowego projektu, zawartym w druku sejmowym nr 1508 IX kadencji.^[15]

Po opisaniu zapotrzebowania na instruktorów kategorii ciężarowych i autobusowych, czasochłonności uzyskiwania uprawnień oraz dotychczasowego wymogu doświadczenia w szkoleniu kategorii B projektodawca wskazał:

„projektuje się alternatywną drogę uzyskania uprawnień instruktora (nauki jazdy) w ww. zakresie.”^[16]

Jeszcze wyraźniej funkcję regulacji przedstawia dalszy fragment uzasadnienia:

„Z jednej strony projektowana alternatywna droga uzyskania uprawnień instruktora (nauki jazdy) w zakresie prawa jazdy kategorii C lub C+E oraz D i D+E zapewni dopływ nowej kadry szkoleniowej, z drugiej zaś strony spełnienie projektowanych warunków przez przyszłych instruktorów (nauki jazdy) w zakresie wymaganego doświadczenia pozytywnie wpłynie na merytoryczną jakość prowadzonych szkoleń.”^[17]

To istotny argument: nie trzeba dopowiadać celu na podstawie samej intuicji o niedoborze instruktorów. Materiał ustawodawczy rzeczywiście opisuje alternatywę wobec dotychczasowej, czasochłonnej ścieżki. Jej konstrukcja polega na wykorzystaniu doświadczenia zawodowego przyszłego instruktora, przy zachowaniu wymagań zapewniających przygotowanie do nauczania.

Trzeba zarazem zachować dokładność: w pierwotnym projekcie mowa była o dziesięcioletnim doświadczeniu, natomiast w uchwalonym i obowiązującym przepisie jest to co najmniej pięć lat. Nie wolno więc zacytować całego projektu jako aktualnej podstawy wymagań. Dla progu stażu wiążąca jest ustawa, a uzasadnienie służy tutaj odtworzeniu celu rozwiązania.^[18]

Zbliżone rozumienie zostało przedstawione także w materiale informacyjno-szkoleniowym WORD w Łodzi:

„W takich przypadkach nie trzeba rozpoczynać kariery instruktorskiej od zdobycia uprawnień instruktora kat. B prawa jazdy.”^[19]

Publikacja instytucjonalna ma znaczenie jedynie pomocnicze. Rozstrzygający pozostaje łączny wynik analizy ustawy i rozporządzenia, a nie autorytet autora internetowego komunikatu.

7. Najważniejsze kontrargumenty i granice odpowiedzi

„Litera c dotyczy wyłącznie instruktorów rozszerzających uprawnienia”

Tak — taki jest końcowy fragment przepisu opisującego zwykłą ścieżkę. Nie można go jednak traktować jako niezmiennej bariery także wobec osób objętych późniejszą regulacją, która wyraźnie nakazuje uznać wskazany wymóg za spełniony. Byłoby to podporządkowanie wyjątku tej części modelu ogólnego, którą wyjątek ma właśnie zastąpić. Istnienie pełnego kursu dla kandydatów usuwa przy tym argument, że osoba bez wcześniejszego statusu instruktora nie miałaby prawnej możliwości przygotowania się do egzaminu.^[20]

„Wyjątek usuwa tylko trzy lata praktyki, ale pozostawia obowiązek zdobycia B”

To możliwy do sformułowania kontrargument, lecz wymaga wskazania podstawy dla obowiązku wcześniejszego zdobycia samych uprawnień instruktora B po zastąpieniu przesłanki z lit. c. Ustęp 1a takiego zastrzeżenia nie zawiera. Wymaganie dodatkowego kursu i egzaminu B, bez obowiązku późniejszej praktyki w nauczaniu B, nie wynika również z art. 35 ust. 2.

Nie byłoby jednak precyzyjne twierdzenie, że ta restrykcyjna interpretacja czyni wyjątek całkowicie bezprzedmiotowym. Nadal mogłaby skrócić drogę osobom, które już uzyskały uprawnienia instruktora B, lecz nie mają trzech lat praktyki. Jej wada polega na czym innym: zawęża krąg adresatów przez warunek, którego przepis szczególny nie ustanawia, i gorzej odpowiada pełnej konstrukcji ustawowej oraz opisanej w uzasadnieniu alternatywnej drodze.

„Wyjątków nie wolno interpretować rozszerzająco”

Wniosek o braku konieczności wcześniejszych uprawnień instruktora B nie polega na rozszerzeniu wyjątku na inną grupę zawodową. Dotyczy dokładnie kandydata kategorii D lub D+E, wskazanego w art. 33 ust. 1a pkt 2, i wymaga wykazania dokładnie opisanej praktyki. Rozszerzeniem byłoby natomiast objęcie tym przepisem każdej osoby, która przez pięć lat posiadała prawo jazdy D, choć nie wykonywała przewozów wymienionych w ustawie.

„Bezpieczeństwo wymaga wcześniejszego szkolenia kierowców B”

Bezpieczeństwo jest ważnym celem regulacji, ale nie upoważnia organu do samodzielnego ustanawiania dodatkowego warunku dostępu do zawodu. Ustawodawca zachował pełne szkolenie, badania i egzamin, a jednocześnie dopuścił określony rodzaj doświadczenia zawodowego jako przesłankę zastępczą. Organ stosujący prawo nie może zastąpić tego rozwiązania własną oceną, że inny model kwalifikowania byłby lepszy.

Konstytucja w art. 65 ust. 1 stanowi: „Każdemu zapewnia się wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy. Wyjątki określa ustawa.” Nie oznacza to swobody wykonywania zawodu instruktora bez spełnienia ustawowych warunków. Wspiera jednak wymaganie, aby ograniczenia dostępu miały rzeczywistą podstawę ustawową, a nie wynikały wyłącznie z urzędowego przyzwyczajenia.^[21]

8. Pięć lat praktyki — lecz jakiej i jak udokumentowanej?

Wyjątek nie dotyczy dowolnego doświadczenia związanego z autobusem. Ustawodawca wymaga co najmniej pięcioletniego, udokumentowanego doświadczenia w wykonywaniu międzynarodowego transportu drogowego osób albo transportu osób w komunikacji miejskiej, na stanowisku kierowcy wskazanego pojazdu. Sam upływ pięciu lat od uzyskania prawa jazdy D nie dowodzi spełnienia tej przesłanki.^[22]

Nie należy zatem automatycznie zaliczać do tej podstawy krajowych przewozów turystycznych, przewozów pracowniczych czy szkolnych. O rozstrzygnięciu nie decyduje sama nazwa stanowiska lub przedsiębiorstwa, lecz to, czy rzeczywiście wykonywane czynności mieszczą się w ustawowym opisie. Pojęcie komunikacji miejskiej także wymaga oceny prawnej konkretnego przewozu: nie każdy przejazd w granicach miasta staje się przez to transportem osób w komunikacji miejskiej.

Najbardziej użyteczny dokument pracodawcy lub przewoźnika powinien wskazywać okresy wykonywania pracy, stanowisko, rodzaj przewozów oraz pojazdy i wymagane dla nich kategorie prawa jazdy. W razie potrzeby materiał mogą uzupełniać umowy, świadectwa pracy, zakresy obowiązków i dokumentacja przewozowa. To przykłady dowodów, a nie dodatkowy, zamknięty katalog dokumentów ustanowiony w art. 33 ust. 1a. Organ powinien wyjaśnić, jakich okoliczności złożone dokumenty nie potwierdzają, zamiast poprzestawać na ogólnym stwierdzeniu o niewystarczającym stażu.^[23]

Osobna niejednoznaczność: „D lub D+E” i „D i D+E”

Wierne przytoczenie przepisu ujawnia różnicę redakcyjną: przy kandydacie wymieniono kategorię „D lub D+E”, natomiast przy pojeździe pojawia się „D i D+E”. Nie należy w cytacie zastępować drugiego spójnika pierwszym. Jest to osobne zagadnienie dotyczące tego, jakie doświadczenie pojazdowe odpowiada zakresowi uprawnień, a nie argument za wymaganiem wcześniejszych uprawnień instruktora B.

Za odczytaniem końcowego zwrotu jako zbiorczego wskazania kategorii autobusowych, dopasowanego do uprawnień objętych wnioskiem, przemawia alternatywa „D lub D+E” na początku przepisu. W przeciwnym razie przepis stawiałby kandydatowi wyłącznie na D wymaganie doświadczenia dodatkowo związanego z D+E, którego nie wyrażono w opisie jego docelowego uprawnienia. Jest to argument interpretacyjny, a nie redakcyjna poprawka ustawy. Nie uprawnia on do uznania, że doświadczenie na każdym autobusie automatycznie wystarcza również do uzyskania uprawnień instruktora D+E. Zakres pojazdów i praktyki trzeba wykazać oraz ocenić w konkretnej sprawie.^[24]

9. Jak wygląda prawidłowa droga uzyskania uprawnień?

Kandydat korzystający z wyjątku powinien rozpocząć od ustalenia i udokumentowania doświadczenia odpowiadającego art. 33 ust. 1a pkt 2. Następnie potrzebuje pełnego kursu dla kandydatów na instruktorów w kategorii D, prowadzonego przez podmiot uprawniony do organizowania takiego szkolenia. Przed zapisaniem się na kurs należy wyraźnie ustalić, że oferta obejmuje pełny program kategorii D dla osoby bez wcześniejszych uprawnień instruktorskich, a nie jedynie rozszerzenie kategorii.^[25]

Pozytywne ukończenie kursu nie zamyka postępowania kwalifikacyjnego. Nadal wymagane są właściwe dla instruktora orzeczenia lekarskie i psychologiczne, pozytywny wynik egzaminu przed komisją powołaną przez wojewodę oraz spełnienie warunków dotyczących niekaralności w ustawowo określonym zakresie. Nie chodzi o automatyczne wykluczenie za każdy rodzaj skazania, lecz o przeszkody wskazane w art. 33 ust. 1 pkt 8. Do wykonywania zawodu konieczny jest również wpis do ewidencji instruktorów.^[26]

Przykładowo: osoba z udokumentowaną praktyką kierowcy w komunikacji miejskiej, odpowiadającą warunkom wyjątku, może wejść na drogę pełnego szkolenia instruktorskiego D bez wcześniejszego etapu instruktora B. Natomiast osoba, która jedynie od sześciu lat posiada prawo jazdy D, nie może powołać się na sam czas posiadania dokumentu jako równoważny pięcioletniej praktyce opisanej w ustawie. Są to przykłady zastosowania przepisu, nie ocena dokumentacji konkretnego kandydata.

Uzyskanie uprawnień instruktora D nie daje przy tym automatycznie uprawnienia do szkolenia w kategorii B. Ewidencja odzwierciedla poszczególne zakresy wynikające z kursu i egzaminu. Ustawa przewiduje szczególne rozszerzenie D na D1, ale nie ustanawia analogicznego automatycznego uprawnienia B dla osoby, która została instruktorem D.^[27]

10. Co powinien zrobić organ i jak zakwestionować odmowę?

10.1. Rozstrzygnięcie wymaga podstawy prawnej i oceny dowodów

Ewidencję instruktorów prowadzi starosta właściwy ze względu na miejsce zamieszkania. Wpis i odmowa wpisu następują w drodze decyzji administracyjnej. Gdy osoba spełni wymagania ustawowe, organ nie ma swobody odmowy tylko dlatego, że preferuje tradycyjną ścieżkę B, a następnie D. Może natomiast odmówić, jeżeli nie zostaną wykazane warunki wyjątku lub inne wymagane przesłanki.^[28]

Argument „w naszym urzędzie wymagamy najpierw B” nie zastępuje analizy prawnej. Art. 7 Konstytucji stanowi: „Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa.” W postępowaniu administracyjnym organ ma wyjaśnić, jakie fakty ustalił, na jakich dowodach się oparł i jak zinterpretował przepisy. Jeżeli odmawia zastosowania art. 33 ust. 1a pkt 2 mimo przedstawienia odpowiedniej praktyki, powinien wskazać, skąd wywodzi dodatkowy obowiązek wcześniejszego uzyskania uprawnień instruktora B.^[29]

10.2. Ważna korekta: obecnie nie jest to zwykłe odwołanie do SKO

Nieaktualne byłoby ogólne zalecenie, aby po każdej odmowie wpisu wnieść zwykłe odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego. W analizowanym stanie prawnym art. 33 ust. 2b u.k.p. wyraźnie stanowi:

„Decyzje, o których mowa w ust. 2 pkt 1 i 3, są ostateczne.”^[30]

Ostateczność oznacza w tym przypadku brak zwykłego administracyjnego odwołania od wskazanej decyzji, nie zaś wyłączenie kontroli sądowej. Decyzję można poddać kontroli wojewódzkiego sądu administracyjnego. Co do zasady skargę wnosi się w terminie 30 dni od doręczenia rozstrzygnięcia, za pośrednictwem organu, który je wydał. Przy sprawach starszych lub wszczętych przed zmianami trzeba dodatkowo sprawdzić właściwe przepisy przejściowe i treść pouczenia.^[31]

Nie wolno natomiast utożsamiać odmowy przyjęcia na kurs przez jego organizatora z decyzją starosty o odmowie wpisu. Także telefoniczna informacja pracownika urzędu lub zwykła odpowiedź na zapytanie nie zawsze jest decyzją administracyjną. Ustalenie, jaki akt rzeczywiście wydano i na jakim etapie sprawy, musi poprzedzać wybór środka prawnego. Wniosek o wpis składany przed spełnieniem pozostałych warunków może zostać zasadnie rozstrzygnięty odmownie z innych przyczyn niż spór o wcześniejsze uprawnienia B.

11. Konkluzja: alternatywna droga istnieje, lecz nie jest drogą bez szkolenia

Łączna wykładnia art. 33 ust. 1 pkt 2 lit. c, art. 33 ust. 1a pkt 2 i art. 35 ust. 2 u.k.p. prowadzi do wniosku, że kandydat objęty wyjątkiem może uzyskać uprawnienia instruktora kategorii D bez wcześniejszego posiadania uprawnień instruktora kategorii B. Potwierdzają to struktura pełnego kursu w rozporządzeniu oraz uzasadnienie nowelizacji opisujące alternatywną drogę wejścia do zawodu.^[32]

Nie oznacza to, że każda pięcioletnia praktyka kierowcy autobusu wystarcza ani że doświadczenie zastępuje kurs i egzamin. Wyjątek obejmuje ściśle określony rodzaj praktyki, a kandydat bez wcześniejszych uprawnień instruktorskich przechodzi pełne przygotowanie właściwe dla kategorii D. Dlatego prawidłowe pytanie nie brzmi: „czy odbył już kurs instruktora B?”, lecz: „czy spełnia ustawową przesłankę zastępczą i wszystkie pozostałe warunki uzyskania uprawnień instruktora D?”.

Nota o zakresie opracowania. Artykuł przedstawia analizę ogólnego problemu prawnego według stanu na 7 sierpnia 2026 r. Nie zastępuje oceny dokumentów konkretnego kandydata ani kontroli terminów procesowych w jego sprawie i nie stanowi porady prawnej. Cytaty z aktów prawnych zachowują brzmienie źródłowe; oznaczenie […] wskazuje pominięcie części przepisu. Przypisy prowadzą do aktów urzędowych, materiałów legislacyjnych i wskazanych publikacji.